حرکت کابل به « روز‌صفر»
تحلیلفوری
منبع: تحریریه نوا میدیا۶ دقیقه مطالعه
کابل و «روز صفر» آب؛ بحران یک شهر یا هشدار برای آینده افغانستان؟
گزارش تازه CNN درباره بحران آب کابل، مسئله‌ای نگران‌کننده را دوباره برجسته کرده است: در صورت ادامه روند کنونی، پایتخت افغانستان ممکن است تا سال ۲۰۳۰ با کمبود شدید آب روبه‌رو شود؛ اما برای بخشی از شهروندان، این بحران همین حالا آغاز شده است.
در برخی محله‌های کابل، خانواده‌ها با صف‌های طولانی، چاه‌های خشک‌شده و هزینه فزاینده آب مواجه‌اند. شماری از خانواده‌ها نه به آب لوله‌کشی دسترسی دارند و نه توان خرید آب تانکری را.
بااین‌حال، بحران آب کابل را نمی‌توان فقط به خشکسالی یا تغییر اقلیم نسبت داد. این بحران حاصل ترکیب چند عامل است:
تغییر اقلیم، خشکسالی، رشد سریع جمعیت، برداشت بیش از ظرفیت آبخوان‌ها، شهرسازی نامتوازن و ضعف زیرساخت و مدیریت آب.
آب کابل کجاست؟
کابل بیش از هر چیز به آب‌های زیرزمینی وابسته است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، حدود ۸۰ درصد ساکنان کابل به منابع زیرزمینی وابسته‌اند، در حالی که تنها حدود یک‌پنجم جمعیت به شبکه آب لوله‌کشی دسترسی دارد.
این وابستگی زمانی خطرناک می‌شود که برداشت از آبخوان‌ها از تغذیه طبیعی آنها بیشتر باشد. گزارش Mercy Corps و Prosper Global در سال ۲۰۲۵ برآورد کرده است که سطح آبخوان‌های کابل طی یک دهه حدود ۲۵ تا ۳۰ متر کاهش یافته و تقریباً نیمی از چاه‌های عمیق شهر از کار افتاده‌اند.
بنابراین مسئله فقط کمبود بارندگی یک سال نیست؛ ذخایر زیرزمینی با سرعتی بیشتر از ظرفیت طبیعی خود برداشت می‌شوند.
چرا باران و سیلاب مشکل را حل نمی‌کند؟
کابل می‌تواند هم‌زمان با خشکسالی و سیلاب روبه‌رو باشد. بارش شدید در مدت کوتاه، به‌ویژه روی سطوح بتنی و آسفالتی، به‌جای نفوذ در زمین به روان‌آب و سیلاب تبدیل می‌شود.
در نتیجه:
آب روی زمین افزایش می‌یابد، اما آب زیرزمینی الزاماً تغذیه نمی‌شود.
گسترش شهری و پوشیده شدن زمین با ساختمان، جاده و آسفالت، ظرفیت طبیعی شهر برای جذب آب باران را کاهش داده است.
ازاین‌رو، مدیریت بحران فقط به ساخت سد یا حفر چاه محدود نیست؛ نحوه توسعه شهر نیز بخشی از مسئله است.
تغییر اقلیم؛ تشدیدکننده بحران
افغانستان از کشورهای بسیار آسیب‌پذیر در برابر تغییر اقلیم است. کاهش بارندگی، طولانی‌تر شدن خشکسالی‌ها و تغییر در میزان برف و ذوب آن در ارتفاعات هندوکش، منابع تغذیه آبخوان‌های کابل را تحت فشار قرار می‌دهد.
گزارش Mercy Corps نیز کاهش بارش و منابع برف و یخ در حوزه‌های تغذیه‌کننده منابع آب کابل را از عوامل تشدیدکننده بحران می‌داند.
بااین‌حال، تغییر اقلیم به‌تنهایی بحران کابل را توضیح نمی‌دهد. مدیریت برداشت آب، توسعه شهری و الگوی مصرف می‌تواند شدت این بحران را کاهش یا افزایش دهد. مسئله کابل در واقع ترکیبی از بحران اقلیمی و ضعف مدیریت منابع آب است.
«روز صفر» دقیقاً یعنی چه؟
«روز صفر» لزوماً به معنای روزی نیست که ناگهان همه شیرهای آب کابل خشک شوند. در مدیریت آب، این اصطلاح به شرایطی اشاره دارد که یک شهر دیگر نمی‌تواند تقاضای عادی جمعیت خود را با منابع قابل اتکا تأمین کند.
این روند معمولاً مرحله‌به‌مرحله رخ می‌دهد: چاه‌های کم‌عمق خشک می‌شوند، مردم به حفر چاه‌های عمیق‌تر روی می‌آورند، هزینه استخراج افزایش می‌یابد و خانواده‌های کم‌درآمد به آب تانکری یا پمپ‌های عمومی وابسته می‌شوند. در ادامه، افزایش قیمت آب می‌تواند حتی به مهاجرت و ترک شهر منجر شود.
به همین دلیل CNN تأکید می‌کند که «روز صفر» برای همه شهروندان در یک زمان اتفاق نمی‌افتد؛ برای برخی خانواده‌ها، این وضعیت همین حالا وجود دارد.
بحران آب، بحران طبقاتی هم هست
کمبود آب به‌طور مساوی بر جامعه اثر نمی‌گذارد. خانواده‌های ثروتمندتر ممکن است توان حفر چاه عمیق یا خرید آب تانکری را داشته باشند، اما خانواده‌های کم‌درآمد گاهی مجبورند ساعت‌ها برای چند ظرف آب در صف بایستند.
گزارش Prosper Global می‌گوید برخی خانوارهای کابل تا ۳۰ درصد درآمد خود را صرف آب می‌کنند و بیش از دو سوم خانوارهای بررسی‌شده با نوعی بدهی مرتبط با آب مواجه بوده‌اند.
در چنین شرایطی، آب از یک مسئله زیست‌محیطی فراتر می‌رود و به بحران اقتصادی و اجتماعی تبدیل می‌شود.
زنان و کودکان؛ هزینه‌ای که در آمار دیده نمی‌شود
وقتی آب در خانه وجود نداشته باشد، تهیه آن معمولاً بر دوش زنان و کودکان می‌افتد. این وضعیت زمان مدرسه، کار، استراحت و مراقبت از خانواده را کاهش می‌دهد.
UNICEF نیز تأکید کرده است که بار کمبود آب در افغانستان به‌طور نامتناسبی بر زنان و دختران سنگینی می‌کند.
بنابراین هزینه بحران فقط در تعداد چاه‌های خشک‌شده خلاصه نمی‌شود؛ زمان از دست‌رفته، کاهش فرصت تحصیل، آسیب‌های بهداشتی و فشار اقتصادی نیز بخشی از آن است.
مسئله فقط مقدار آب نیست؛ کیفیت آب هم هست
کاهش منابع آب می‌تواند کیفیت آن را نیز تهدید کند. گزارش Prosper Global هشدار داده است که بخش قابل‌توجهی از آب‌های زیرزمینی کابل در معرض آلودگی فاضلاب و آلاینده‌هایی مانند آرسنیک و نیترات قرار دارد.
UNICEF نیز در پروژه‌های خود در ولایت کابل، ارتباط آب آلوده با بیماری‌های گوارشی، به‌ویژه در میان کودکان، را گزارش کرده است.
بنابراین پرسش اصلی فقط این نیست که «آیا آب داریم؟» بلکه این است که:
آیا آب کافی، سالم و قابل پرداخت برای مردم وجود دارد؟
آیا هنوز می‌توان کاری کرد؟
بله؛ اما حفر چاه‌های بیشتر راه‌حل پایدار نیست. اگر آبخوان در حال تخلیه باشد، چاه عمیق‌تر فقط بحران را به تعویق می‌اندازد.
راه‌حل باید چندلایه باشد:
۱. کنترل برداشت از آب‌های زیرزمینی
حفر چاه و برداشت تجاری باید ثبت، اندازه‌گیری و کنترل شود.
۲. تغذیه دوباره آبخوان‌ها
آب باران و سیلاب‌های فصلی باید مدیریت شود تا بخشی از آن به سفره‌های زیرزمینی نفوذ کند. UNICEF در افغانستان روی فناوری‌هایی مانند Managed Aquifer Recharge و نقشه‌برداری دقیق آبخوان‌ها کار کرده است.
۳. توسعه منابع آب سطحی و تصفیه آن
تصفیه آب رودخانه‌ها و استفاده از منابع سطحی می‌تواند فشار بر آبخوان‌ها را کاهش دهد.
۴. تغییر طراحی شهری
کابل به فضاهایی نیاز دارد که آب باران در آنها نفوذ کند، نه اینکه تمام بارندگی به روان‌آب و سیلاب تبدیل شود.
۵. سرمایه‌گذاری در شبکه آب شهری
کاهش وابستگی به چاه‌های خصوصی و آب تانکری، مدیریت منابع و دسترسی عادلانه‌تر را ممکن می‌کند.
یک اقدام مهم در حال انجام است
UNOPS در ژانویه ۲۰۲۶ از برنامه‌ای سه‌ساله با حمایت ۹.۳ میلیون دالر از جاپان و JICA برای افزایش تاب‌آوری اقلیمی و امنیت آب در ولایت کابل خبر داد.
این پروژه برای حدود ۱۵۰ هزار نفر طراحی شده و هدف آن کاهش فشار بر منابع آب، توسعه زیرساخت‌های مقاوم در برابر اقلیم و تقویت مدیریت جامعه‌محور است. UNOPS کسری سالانه آب زیرزمینی کابل را حدود ۶۰ میلیون مترمکعب برآورد کرده است.
این اقدامات مهم‌اند، اما مقیاس بحران به سرمایه‌گذاری گسترده‌تر و برنامه‌ای بلندمدت نیاز دارد.
کابل؛ هشدار برای شهرهای دیگر افغانستان
بحران کابل فقط مسئله پایتخت نیست. UNICEF می‌گوید حدود یک‌سوم جمعیت افغانستان هنوز به خدمات پایه آب آشامیدنی دسترسی ندارند و تغییر اقلیم، خشکسالی و برداشت بیش از ظرفیت منابع زیرزمینی فشار را افزایش داده است.
در سال‌های اخیر، هرات، قندهار و دیگر شهرها نیز با فشار فزاینده بر منابع آب روبه‌رو شده‌اند.
کابل ممکن است پیش‌نمایشی از بحرانی بزرگ‌تر باشد که در صورت ادامه روند فعلی، شهرهای بیشتری را درگیر خواهد کرد.
جمع‌بندی نوا میدیا
بحران آب کابل فقط خشکسالی نیست؛ بحرانی چندبعدی و هم‌زمان اقلیمی، زیست‌محیطی، شهری، اقتصادی و اجتماعی است.
تغییر اقلیم فشار را افزایش داده، اما برداشت بی‌رویه، رشد سریع شهر، کاهش نفوذ آب باران و ضعف زیرساخت نیز نقش مهمی دارند.
«روز صفر» الزاماً تاریخی در تقویم نیست. برای خانواده‌ای که آب لوله‌کشی ندارد، توان خرید آب تانکری را ندارد و هر روز برای چند ظرف آب مسافت زیادی طی می‌کند، روز صفر همین امروز است.
کابل اکنون با این پرسش روبه‌روست:
آیا می‌توان پیش از تبدیل بحران آب به بحران گسترده انسانی، رابطه شهر با منابع طبیعی خود را تغییر داد؟
پاسخ این پرسش فقط آینده کابل را تعیین نمی‌کند؛ می‌تواند برای بسیاری از شهرهای افغانستان یک هشدار زودهنگام باشد.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. نخستین دیدگاه را شما بنویسید.